Занальны дзяржаўны архіў у г. Маладзечна, які фарміруе і захоўвае дакументальную спадчыну чатырох раёнаў Мінскай вобласці — у тым ліку і Валожынскага, — запусціў гістарычны чэллендж «Роднае ў дакументах» у межах праекта МАРГ «Кожная пятніца — роднае, сваё!». Раз у месяц ён здзяйсняе гэта маленькае падарожжа ў мінулае нашых мясцін праз архіўныя дакументы, фота і газетныя старонкі. Адна с гісторый прысвечана сапраўднаму скарбу Валожыншчыны — Івянцу і яго непаўторнай гліне.
Ёсць рэчы, якія не проста стаяць на паліцы. Яны дыхаюць. Яны памятаюць. Яны расказваюць гісторыі без слоў — праз лініі, формы, ціхі бляск. Івянецкая кераміка — адна з такіх. Гэта не проста посуд. Гэта душа, застылая ў гліне. Гэта пяць стагоддзяў майстэрства, перададзенага ад бацькоў да дзяцей, ад сэрца да сэрца.
Усё пачыналася з простай зямлі. З ракі Іслачы, чые берагі багатыя на высакаякасную гліну. З рук першых ганчароў, якія ў шаснаццатым стагоддзі навучыліся бачыць у бясформенным камяку будучы збан, гаршчок, цацку… Івянец стаў цэнтрам, дзе гліна ажывала. Дзе кожны выраб набываў свой характар, свой голас.
Тут, у майстэрнях пад чарапічнымі дахамі, нарадзілася нешта большае за рамёства. Утварылася школа, дзе гліна станавілася скульптурай, а посуд — аповесцю. Майстры стваралі рэчы для штодзённага стала і для сямейнай рэліквіі. Кожны штрых, кожны арнамент меў сэнс. Кожны колер — напамін.
Этнографы і гісторыкі называюць Івянец «сталіцай ганчарства». Сусветную вядомасць івянецкім майстрам прынесла менавіта паліўная (глазураваная) кераміка, якая выйшла далёка за межы Валожынскага раёна. А сапраўднай візітнай карткай Івянца стала ўнікальная тэхніка роспісу — «флянддроўка». Кожны раз узор атрымлівўся ўнікальным, непаўторным. Менавіта таму «флянддроўка» жыў толькі ў руках майстра, толькі ў яго сэрцы, толькі ў традыцыі.
У фондах Зональнага дзяржаўнага архіва ў г. Маладзечна захоўваецца Рашэнне Валожынскага раённага выканаўчага камітэта ад 31 снежня 2019 года № 11-15. На першы погляд — сухі радок. Але за ім — вялікая надзея: хадайніцтва аб тым, каб традыцыя вырабу Івянецкай керамікі з тэхнікай роспісу «флянддроўка» атрымала статус нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці: бо тое, што створана з душой мае аўтэнтычнасць замест штампа, якасць, правераную стагоддзямі, гісторыю, якую можна трымаць у руках, падтрымку тых, хто захоўвае і развівае беларускае майстэрства.
І хоць пытанне ўключэння ў спіс нематэрыяльных каштоўнасцей пакуль застаецца адкрытым, івянецкія ганчары працягваюць справу ганчарства. Яны — не проста вытворцы. Яны — носьбіты кода. Яны працуюць там, дзе мінулае сустракаецца з будучыняй, дзе традыцыя становіцца брэндам, а брэнд — гонарам.
На свяце-конкурсе «Гліняны звон» у Івянцы гучыць музыка гліны: тут пераймаюць досвед, знаходзяць натхненне, знаёмяць свет з беларускай культурай праз просты і велічны матэрыял. Калі вы трымаеце ў руках івянецкі збанок, вы адчуваеце не толькі цяпло абпаленай гліны. Вы адчуваеце сувязь. Сувязь з тымі, хто жыў да нас. З тымі, хто стварае сёння. З тымі, хто будзе памятаць заўтра. Гэта і ёсць «роднае, сваё». Не таму, што блізка геаграфічна. І не таму, што заверана дзяржавай. А таму, што блізка сэрцу.
Архівісты жадаюць: няхай сапраўдныя каштоўнасці жывуць незалежна ад статусаў. Няхай кожная рэч, створаная беларускімі майстрамі, знаходзіць свой дом.
Iна Пудакевіч, дырэктар занальнага дзяржархіва ў г. Маладзечна
Фота з адкрытых інтэрнэт крыніц
